Patron honorowy

Nieznana historia powstańca styczniowego Walentego Pindelskiego 
cz. II
28 stycznia 2017

      Dwudziestego drugiego stycznia obchodziliśmy kolejną rocznicę wybuchu największego polskiego zrywu narodowego – Powstania Styczniowego (1863-1864).

Po 154 latach od tych dramatycznych wydarzeń w dziejach naszego narodu, opowiem nieznaną historię Walentego Pindelskiego, naszego krajana, powstańca styczniowego, którego prochy spoczywają

na Starym Cmentarzu w Powsinie.

Fot. 1. Grób śp. podporucznika Walentego Pindelskiego na Cmentarzu Parafialnym

w Powsinie, grudzień 2016 r. (autor: Grzegorz Kłos)

 

      Dwudziestego drugiego lutego 2017 r. przypada rocznica 175 urodzin śp. podporucznika Walentego Pindelskiego.

 

      Inspiracją dla mnie do odtworzenia losów powstańca stał się okolicznościowy artykuł Księdza Prałata Jana Świstaka z Parafii

św. Elżbiety w Powsinie, opublikowany w 150. Rocznicę Powstania Styczniowego w gazecie „Wiadomości Powsińskie” pt. „Walenty Pindelski, weteran Powstania Styczniowego” (wydanie: luty 2013).

W trakcie lektury artykułu okazało się ku mojemu zaskoczeniu,

że jedną z dwóch osób, które 24 czerwca 1924 roku zgłosiły śmierć Walentego Pindelskiego, był mój pradziadek – Jakub Kłos.

 

      W 2016 roku, po wielu miesiącach poszukiwań, odnalazłem

w Centralnym Archiwum Wojskowym wniosek o nadanie srebrnego „Krzyża Zasługi” dla podporucznika weterana 1863 r. Walentego Pindelskiego, z zawodu robotnika, ze wskazaniem adresu kandydata do odznaczenia: „Warszawa Sandomierska 2”. W rubryce „życiorys” czytamy: „ur. we wsi Słomczyn 1846 r. Do powstania wstąpił jako robotnik do partji Jankowskiego. Po powstaniu pracował w fabryce w Jeziornie”.

     Fot. 2. Chłopi polscy, drzeworyt, niesygnowany, wg indeksu czasopisma: Jules Worms, gazeta francuska „L’Illustration Journal Universel” 1863 nr 1046 (14 marca), źródło: „Powstanie styczniowe w ilustracjach prasowych z epoki”, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, opracowanie: Grażyna Małgorzata Lewandowska

 

      Poza rozbieżnościami w roku urodzenia weterana – z jego metryki wynika, że urodził się 22 lutego 1842 roku, a nie w 1846 roku – pozostałe dane zgadzają się.

 

      W czasie powstania listopadowego i styczniowego „partją” nazywano oddział powstańczy.

W uzasadnieniu wniosku widnieją wpisy: „W powstaniu walczył

w partji: Kononowicza i Jankowskiego jako dziesiętnik.”.

Tutaj są też wymienione cztery nazwy miejsc potyczek, w których uczestniczył Walenty Pindelski, o czym będę opowiadał później.

I na końcu informacja w rubryce dotyczącej zasług (czynów) weterana: „czynny udział w powstaniu 63 z bronią w ręku”.

 

      Walenty Pindelski (lat 21), robotnik rodem ze Słomczyna, walczy więc w randze dziesiętnika, czyli dowodzi grupą dziesięciu innych powstańców, w oddziałach słynnych dowódców Powstania Styczniowego, podpułkowników: Józefa Jankowskiego, pseudonim „Szydłowski” (lat 31) i Władysława Kononowicza (lat 43).

Fot. 3. Powstańcy styczniowi w czasie bitwy, pierwodruk: gazeta francuska

„Le Monde Illustré”, Paryż 1863 nr 313 (11 kwietnia), źródło: „Powstanie styczniowe w ilustracjach prasowych z epoki”, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, opracowanie: Grażyna Małgorzata Lewandowska

 

 

      Powstańcy prowadzą taktykę walki partyzanckiej

z przeważającymi siłami dobrze uzbrojonego wroga – polega ona

na organizowaniu zasadzek, atakowaniu Moskali z zaskoczenia, zadawaniu im strat oraz szybkim odrywaniu się i ukrywaniu

w leśnych ostępach.

 

      Dwudziestego piątego lub dwudziestego szóstego marca 1863 roku (w zależności od źródła) w okolicach wsi Świerże, 9 km 

na północny-zachód od Kozienic, położonej nad lewym brzegiem Wisły – mniej więcej na wysokości prawobrzeżnych Maciejowic znanych z Insurekcji Kościuszkowskiej (1794 r.) – ma miejsce bitwa oddziału Władysława Turkettiego z trzema kolumnami Rosjan. Dzisiaj historycznej wsi Świerże nie ma – istnieje miejscowość Świerże Górne.

 

      W każdym bądź razie w tej okolicy zasłynęli walecznością kosynierzy – jedne źródła mówią o chłopach spod Willanowa

i Piaseczna, inne o chłopach z Willanowa i Piaseczna.

Fot. 4. "W bitwie pod Walewicami" (8.VII.1863), drzeworyt, niesygnowany, gazeta polska „Postęp” 1863 nr 14 (1 sierpnia), faktycznie na ilustracji: Bitwa pod Węgrowem stoczona 3.II.1863 r., pierwodruk: „I’Illustration” 28.III.1863, źródło: „Powstanie styczniowe w ilustracjach prasowych z epoki”, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, opracowanie: Grażyna Małgorzata Lewandowska

 

      To właśnie z prasy podziemnej, wydrukowanej najpewniej 

na papierze z fabryki w Jeziornie (zaopatrywała powstańczy Rząd Narodowy), dowiadujemy się, że (cyt.): „(…) nastąpił bój zacięty, który trwał blisko 3 godziny, w skutek którego moskale

w największym nieładzie uciekli, to przerzedzani najskuteczniejszym naszym ogniem, to nacierani przez nieustraszonych kosynierów: chłopów z Willanowa i Piaseczna, którzy z kosami swemi

w najgęstsze szeregi moskwy się rzucali, nanosząc między niemi najokropniejszy postrach (…)” (źródło: „Wiadomości z pola bitwy”, nr 7 z 4 kwietnia 1863 r.).

Fot. 5. Gazeta powstańcza "Wiadomości z pola bitwy", nr 7 z 4 kwietnia 1863 r., fragment prasowy poświęcony wsławionym męstwem chłopom-kosynierom

z Willanowa i Piaseczna w bitwie pod Świerżami (nazwanymi w artykule "Świeżami") dnia 26.III.1863 r., którzy z tą chwilą stali się słynni na cały kraj

 

      „Wiadomości z pola bitwy” były organem prasowym Rządu Tymczasowego, później Narodowego, i ukazywały się od 10 lutego 1863 r. do 9 kwietnia 1864 r.

Fot. 6. Początek potyczki pod Olszanką w Augustowskiem, drzeworyt, rys. Jules Worms na podstawie szkicu „korespondenta specjalnego” (wg Gacha Michał Elwiro Andriolli?), ryt. Louis-Paul-Pierre Dumont, gazeta francuska

„I’Illustration. Journal Universel” 1863 nr 1052 (25 kwietnia),, źródło: „Powstanie styczniowe w ilustracjach prasowych z epoki”, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, opracowanie: Grażyna Małgorzata Lewandowska

 

      Pod Świerżami zginęło 50 żołnierzy wojsk rosyjskich. 

      Bitwa ta nie jest wymieniana we wspomnianym wniosku odznaczeniowym o „Krzyż Zasługi”. Autor podania mógł jednak

nie znać wszystkich potyczek, w których brał udział powstaniec Pindelski – w końcu sam tylko oddział Jankowskiego stoczył ich między trzydzieści a czterdzieści.

Fot. 7. „Bitwy i potyczki 1863-1864”, Stanisław Zieliński, Muzeum Narodowe

w Rapperswilu, Skład Główny w księgarni Gubrynowicza i syna we Lwowie, Rapperswil 1913, strona 129

 

      Czy w bitwie pod Świerżami uczestniczył Walenty Pindelski ? – Tego nie wiemy. Wiemy natomiast, że 17 lub 18 marca 1863 roku oddział Jankowskiego razem z innymi oddziałami zostaje rozbity

pod Dziecinowem i Zambrzykowem (pomiędzy Górą Kalwarią

a Wilgą), całkiem niedaleko od Świerż, przez silną kolumnę pościgową wojsk carskich.

 

      Światło na historię oddziałów Jankowskiego i Kononowicza rzucił w swoich wspomnieniach Antoni Mizgalski z Garwolina (1843-1921), syn kowala, który z całą pewnością służył razem z Walentym Pindelskim w tych „partjach”.

 

      Oddział Turkettiego w marcu 1863 roku do chwili bitwy

pod Świerżami stacjonował w obozie leśnym w lasach koło Rozniszewa (wieś między Warką a Magnuszewem). Jak pisze Antoni Mizgalski (cyt.): „(..) oddział liczył do 1500 ludzi, dużo ze stron Wilanowa”.

Fot. 8. Obóz powstańców, drzeworyt, niesygnowany, gazeta angielska „The Illustrated London News” 1863 nr 1200 (25 kwietnia), źródło: „Powstanie styczniowe w ilustracjach prasowych z epoki”, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, opracowanie: Grażyna Małgorzata Lewandowska

 

      Z innego źródła dowiadujemy się także, że oddział Turkettiego

i Kononowicza wydaje Rosjanom opisaną wyżej bitwę w okolicy wsi Świerże – dalej czytamy tam: „Rosjanie cofnęli się, a powstańców zginęło jedynie sześciu, jak odnotowano »spośród których trzech bezimiennych chłopów z okolic Piaseczna i Wilanowa«.

 

      Józef Jankowski, cywil, z zawodu zarządca dóbr podwarszawskich Tarchomin, awansowany później do stopnia majora, a następnie podpułkownika, w lutym 1863 roku tworzy swoją partyzantkę w lasach pod Nieporętem na północ od Warszawy

i w pierwszej fazie zbrojnego oporu przeciwko zaborcy (do kwietnia) walczy po prawej stronie Wisły, daleko od naszych stron.

 

      Jak to się stało, że 21-letni kawaler Walenty Pindelski poszedł

do powstania akurat do oddziału Jankowskiego, operującego blisko

50 km od rodzinnego Słomczyna ?

 

      O tym i dalszych losach naszego powstańca styczniowego opowiem wkrótce na łamach „Cyfrowego Archiwum Wilanowa

i Okolic”.

 

Główne materiały źródłowe:

1) wniosek o odznaczenie Walentego Pindelskiego srebrnym „Krzyżem Zasługi”, zasoby Centralnego Archiwum Wojskowego, sygn. akt 27-441,

2) Stanisław Zieliński, „Bitwy i potyczki 1863-1864”, Muzeum Narodowe w Rapperswilu, Skład Główny w księgarni Gubrynowicza i syna we Lwowie, Rapperswil 1913,

3) Paweł Komosa, „Śladem zapomnianych opowieści. Powstanie Styczniowe w okolicach gminy Konstancin-Jeziorna”, portal internetowy Konstancina-Jeziorny i okolic, wydanie II poszerzone,

4) fragmenty korespondencji z Panią Danutą Bekalarek, Warszawa 2016.

 

Fotografia w tytule artykułu: „Powstaniec z 1863 r.” - autor: E.A. Dieudone, ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, źródło: Wojciech Kalwat, „Zwycięskie bitwy Polaków 1863 Żyrzyn”, strona 61.

 

                                                                           Grzegorz Kłos

 

POWRÓT